AMSTERDAM - Is de ophef over de vrouwonvriendelijke hiphoppers eindelijk voorbij, komt De Jeugd van Tegenwoordig met de nieuwe plaat Parels voor de Zwijnen. Met op de hoes, inderdaad, de vrouwen als zwijnen.

“De hoes is gewoon het visuele equivalent van de titel,” zegt P. Fabergé (voorheen P. Dronq), een van de drie rappers van De Jeugd van Tegenwoordig. “Nee, vrouwen zijn niet per se zwijnen,” voegt hij eraan toe.

Is deze hoes de ultieme vrouwonvriendelijkheid? Denigrerend? De vrouw als lustobject en zwijn tegelijkertijd? Of is het een foto om te lachen?

Na de groepsverkrachtingen in Rotterdam volgde er discussies in alle media over hoe hiphop videoclips en -teksten de jeugd bezoedelen. Het continu afbeelden van vrouwen als wezens die slechts op aarde zijn om mannen op te geilen zou onze jongeren een verkeerd beeld van de werkelijkheid geven. Geïndoctrineerd door de pimp-cultuur zouden jongens meisjes alleen nog zien als gebruiksmiddel. Handig voor een snelle fix en, als ze lekker zijn , nuttig om mee te pronken. Bovendien zou het zelfbeeld van jonge meisjes ernstig worden aangetast.
Onderzoek naar verband tussen seksueel gedrag van jongeren en videoclips werd echter nooit gedaan. Sabine Niederer (28), die onderzoek doet aan het Instituut voor Netwerkcultuur en videoclips recenseert voor de NPS, denkt dat jongeren de beelden genuanceerder kunnen bekijken dan volwassenen denken.
“Je kan zeggen: de hoes van de plaat van De Jeugd van Tegenwoordig bevestigt bij jongeren het idee dat vrouwen niets meer dan bitches zijn, of zwijnen in dit geval,” zegt Niederer. “Maar daar geloof ik niet in. Jongeren kunnen veel beter scheiden wat imago is en wat niet.”
“De jongens van De Jeugd van Tegenwoordig gaan mee met de MTV beeldtaal,” zegt Niederer. Vrouwen in bikini, het bling van de parels. “Maar tegelijkertijd nemen ze die beeldtaal in de maling.” Dat zegt ook P. Fabergé: “De foto is een knipoog naar hiphop kitsch.”
Niederer: “In de standaard hiphop clips zijn de rappers wel trots op de bitches. Het zijn hùn bitches, ze horen bij die gast, hij is er trots op. Het heeft iets territoriaals. De Jeugd kijkt niet eens naar de zwijnen die aan hun voeten parels aan het vreten zijn. Totale desinteresse.”
Niederer moet wel lachen om de foto. Omdat ‘ie zo over the top is. “Mijn generatie vindt de hoes misschien schokkend. Onze ouders in elk geval. Maar de jeugd van tegenwoordig waarschijnlijk niet.”
“Je hebt bijna medelijden met de meisjes die zo op de cover staan,” zegt Niederer. De meisjes zijn voor het tonen van hun blote billen gewoon betaald. “We hebben wel geprobeerd vriendinnen te regelen, maar niemand wilde,” zegt Kostijn Egberts, manager van De Jeugd van Tegenwoordig. “De vrouwen op de foto zijn strippers. Die hebben er geen probleem mee de putten op hun billen de tonen.”

Dat het er op de fotoshoot op ‘de boerderij van een hele vriendelijke boer in Mijdrecht’ helemaal niet zo denigrerend aan toe ging als het lijkt wil hij ook nog kwijt. “De vrouwen maakten de dienst uit op de set.”

P. Fabergé maalt er niet zo om of de jeugd de knipoog in de foto wel oppikt. “Mensen van 15 jaar snappen sowieso weinig. En wij houden er geen rekening mee of we iets maken voor iemand van 15 of iemand van 40. We maken wat we zelf leuk vinden.”
Een groep meiden die Media en Informatie Management studeren aan de Hogeschool van Amsterdam vinden de foto niet leuk. Alle vijf slaken ze kreten van afschuw zodra ze de foto zien. Ze vinden het vooral vrouwonvriendelijk dat de dames zo schaars gekleed gaan. “Zo ga je er toch niet opstaan?” En: “Jongetjes vinden dit vast leuk, maar ik vind dit verschrikkelijk.”
De drie jongens een tafeltje verderop moeten er inderdaad om lachen. “Ik kan het wel waarderen, zegt een achttienjarige student Technische Bedrijfskunde gniffelend. “Maar ik begrijp dat vrouwen het weer minder vinden.”

“Maar wel leuk dat de vrouwen de pareltjes zijn,” zegt Merel (19). Niederer trekt na deze mini-steekproef haar conclusie: “Het probleem lost zichzelf op. De meiden kennen de uitdrukking niet, en zijn zo zeker van zichzelf dat ze denken dat de vrouwen de parels zijn. Goed toch?”

Als kunsthistorici kunnen we het niet laten om deze reeks besprekingen van videoclips te beginnen met het werk van een beeldend kunstenaar. Rosa Barba (NL/D) is bekend om haar inventieve gebruik van het medium film, waarmee ze de afgelopen jaren uiteenlopende installaties heeft gemaakt die veelvuldig in het kunstcircuit zijn getoond. Zoals blijkt uit deze bespreking, maakt ze ook videoclips, vaak voor bevriende musici en bands uit de Duitse elektronische underground muziekscène zoals Mouse on Mars. En laat dat nu net een band zijn die door beide schrijvers zeer geapprecieerd wordt. Omdat we Barba’s nieuwste clip graag willen laten zien, maar deze ook willen plaatsen in de context van haar overige werk kiezen we voor twee clips van haar hand: de nieuwste ‘Wipe that sound’ (2004) en een van haar allermooiste: ‘Disk Dusk’ uit 1999. Beide clips werden gemaakt voor Mouse on Mars.

Het uitganspunt voor ‘Wipe that sound’ is uiterst eenvoudig. In een witte, verduisterde ruimte dansen in zwart geklede dansers door geprojecteerde tekst. Deze clip doet denken aan een oldschool dansclip uit vroege Avro’s Toppop uitzendingen, toen mooie jongens en meisjes voor een levendiger aanblik mochten zorgen bij de optredende artiest (zoals de beroemde Penny de Jager jaren lang deed). De catchy beats van Mouse on Mars worden voorzien van catchy moves.
De clip begint in een vrijwel lege, rood pluche bioscoop. Als het aanstekelijke nummer begint wordt de kijker meegevoerd met de geprojecteerde film, tot in de ruimte met de dansende personen. De teksten flitsen door de ruimte, raken de dansers even aan die door de letters heen springen en fanatiek de totale dansvloer opeisen. De met film geprojecteerde teksten blijven flarden, zonder eenduidige coherentie. Zowel in beeld als in geluid zijn de woorden gestript van hun betekenis en dienen enkel als bouwstenen voor de (melodie- of licht-)compositie. Beeld en geluid houden elkaar wat tekst betreft perfect in evenwicht. Terwijl bij veel videoclips in de digitale postproductie visuele effecten worden toegevoegd, is deze clip in haar opzet ontwapenend ongekunsteld. Het merendeel van de visuele effecten vonden ter plekke plaats bij de opnamen! (De teksten werden overigens geprojecteerd door een filmmachine die Rosa Barba tijdens haar verblijf aan de Rijksacademie in Amsterdam ontwikkelde).

Omdat Disk Dusk al weer vergeten lijkt, hier nog een ode aan deze onontdekte videoclipjuweel. Een handjevol mensen demonstreert met borden in de hand. Zij dragen echter geen geschreven boodschappen met zich mee maar kunstwerken die als substituut dienen voor protestkreten. Marcherend door de natuur, over groene weiden en recht door zee (of liever: een riviertje), sluiten zich steeds meer mensen aan. In de verte doemt er een grote luchtballon op, die op hen lijkt te wachten. De meute betreedt de ballon, waarin ze zich direct thuis voelen. Het moederschip vertrekt naar planeet kunst, of wordt het toch Mars?
De clip voor Disk Dusk is in tegenstelling tot ‘Wipe that sound’ een relatief grote productie met veel acteurs, rekwisieten én een raadselachtige luchtballon. Disk Dusk is daarnaast geschoten op film, wat een rijk scala aan kleur en warmte oplevert. Beide werken van Rosa Barba kenmerken zich echter door een low-fi sfeer, waarin inventiviteit het met succes opneemt tegen mainstream visual powerplay.

Sabine Niederer en Bart Rutten

World of Tomorrow - Coparck
Clip van Persijn Broersen & Margit Lukács
De animaties (zowel videoclips als video-installaties) van kunstenaars Persijn Broersen en Margit Lukács kenmerken zich door fantasierijke 3d werelden die zijn opgebouwd uit bergen knipsels en uren televisiemateriaal. Ze maken video-installaties, foto’s, behang(!), tekeningen, commercials en videoclips. Ondanks deze diversiteit hebben Broersen en Lukács een herkenbare beeldtaal die hun werk verbindt. Ook inhoudelijk lijkt er een rode draad te ontdekken, namelijk hoe de mens zich tot zijn buitenwereld verhoudt. Ordelijke situaties monden bij deze kunstenaars vaak uit in een chaotische woekering, zowel in beeldtaal als in inhoud.

World of tomorrow
‘World of Tomorrow’ is de titel van een heerlijk aanstekelijk nummer van de band Coparck. Waar vroeger de ware cinematograaf te herkennen was aan een langste openingsshot (denk aan beroemde films als The Player van Altman en Una Giornata Particolare van Scola, waarvan de openingsshot nog altijd verplichte kost voor filmstudenten is), gaat deze cinematografische meesterproef met de computerfilms niet meer op. Met de juiste software op je computer kun je een wereld creëren en daar met de virtuele camera doorheen bewegen. Denk bijvoorbeeld maar aan de computergames die op dit bouwprincipe zijn gebaseerd. Als je het zo bekijkt is dit een clip uit 1 shot, een lange take waarbij met wisselend snelheid een duikvlucht over de “world of tomorrow” wordt gesimuleerd. Toch heeft de clip, gezien het overduidelijk getekende karakter ervan, verder niets weg van een film.

De tekeningen, de opeenstapeling van beeld waar doorheen wordt gemanoeuvreerd, de gelaagdheid, de spanning tussen plezierig en licht angstaanjagend, de prettige muziek, de futuristische wereld die langzaam afbrokkelt, het wormgat annex zon dat overgaat in een woud van takken en bladeren. Yeah yeah yeeeeaaaah! The world of tomorrow is een rode wereld waar auto’s in de lucht parkeren, wolkenkrabbers de wolken echt krabben, astronauten door de hemel tollen. We blijven zoekende, ook in de toekomst, maar wat klinkt de zoektocht naar het onbekende zoet, als die bezongen wordt door Coparck. En zoeken kun je eindeloos in deze clip. De makers hebben er tenslotte rekening mee gehouden dat een clip bedoeld is om meerdere malen te zien. Want keer op keer geeft ze nieuwe geheimen bloot. Maar helaas wordt deze clip nog veel te weinig op de Nederlandse televisie vertoond. En dat terwijl, als je heel goed kijkt, er een blote vrouw te ontdekken is!

Over de makers
Persijn en Margit ontmoetten elkaar op de Rietveld academie in Amsterdam, afdeling grafische vormgeving. Daarna studeerden ze beide door aan het Sandberg Instituut, richting autonoom. Sindsdien werken zij veel samen. Dit is niet hun eerste clip, eerder maakten clips voor Coparck (’Into Routine’) en ook voor Bauer hebben ze menig lied ‘verfilmd’. En vice versa, want muziek van beide bands is regelmatig gebruikt in het vrije werk van de kunstenaars.

Sabine Niederer & Bart Rutten

In veel recent uitgekomen artikelen en boeken, zoals Lieven De Cauters boek ‘De Capsulaire Beschaving’ (NAI Uitgevers: 2005) , wordt bericht over stedelijke veranderingen, surveillance en angst in de grote stad. Zoals vaker gezien in geschiedenis is een gebruikelijke reactie van een land of stad na crisis zich volledig op zichzelf te richten. Plaatselijke tradities worden weer opgepakt, folk muziek wordt populair, en volksdansen heeft een opleving.

Nederland heeft de laatste tijd veel meegemaakt. Prominenten als Pim Fortuyn en Theo van Gogh zijn vermoord, en moskeeën en islamitische scholen in brand gestoken. deze week heeft Hasna El Maroudi, redacteur van de Spunk pagina van NRC ontslag genomen wegens herhaaldelijke bedreigingen aan haar adres en Kabouter Buttplug blijkt het Rotterdamse antwoord op het Vrijheidsbeeld. Afgelopen week is ook Job Cohen genomineerd door Time Magazine voor zijn krachtige optreden na de moord op Theo van Gogh in Amsterdam. Grote rellen zijn uitgebleven, en hij lijkt erin geslaagd om zoals hij het zelf noemt “de boel bij elkaar te houden”. Gelukkig is er in plaats van een opleving van de smartlap (op een intense Andre Hazes herdenking met vuurpijl na), een focus op ‘urban’. Urban is een trend die kortweg staat voor de mix van stijlen die ontstaat onder jongeren in een multiculturele samenleving, in een grote stad, heeft absoluut een blingbling gehalte. En urban is hot in heel Nederland. Urban muziek, zoals te horen op de zender FunX, is een mix van hiphop, R’n'B, dancehall, etc, en kenmerkt zich door… bling. Urban kledingstijlen zijn het best te typeren als een originele mix van wereldwijde trends, en beheersen het straatbeeld. Ook mainstream bling werkt, zoals bekend van bijvoorbeeld de Hi reclamecampagne, met slogans als ‘mag het een beetje meer bling zijn’, en RnB tunes als ‘geen bericht, slecht bericht’. (Waarom is Hi nu eigenlijk op die enge MSN chatman overgestapt?)

Maar wat is bling in een land als Nederland? Is er zoiets als doemaarnormaaldandoejealgekgenoeg-bling? Nuchter-bling? Neder-bling? Is er een plaats voor bling in een land waar men glamour associeert met melkzuur geinjecteerde diva’s, de zogenaamde polder-bling, en hummers en andere hip-hop voertuigen genadeloos worden omgedoopt tot ‘pc hooft-tractors’?

De formatie die op dit moment als geen ander de Nederbling weet te voeden en becommentariëren tegelijk, is De Jeugd van Tegenwoordig, doorgebroken met hun aanstekelijke nummer ‘Watskeburt?!’. De Jeugd van Tegenwoordig toont zich bewust van de Hollandse nuchterheid, en zet de nederbling een hak. Met hun zelfgeconstrueerde taal, een mengelmoes van o.a. Nederlands, Antilliaans en Engels, en namen als De Neger des Heils, Vieze Fur, P. Fabergé en Willie Wartaal tonen zij zich de ware nederurbans. Met het uitkomen van ‘Watskeburt?!’ veroverden ze een plek in de nederhop en nederbling. Toen de single uit kwam werd gelukkig de tekst integraal in de kranten opgenomen (in NRC Handelsblad zelfs met verklarende woordenlijst!), en konden ook wij meerappen:

“Je bent een sjembek dat zeurt maar je weet niet watskeburt.
Watskeburt? Watskeburrrt?
Je bent een mc dat front maar je komt niet tot de grond,
Tot de grrrrrond! Tot de grrrrrond!”

Inmiddels hebben ze een nieuwe hit met de single ‘Voorjekijkendoorlopen’ (de tekst kun je vinden op www.songteksten.net, en dat komt goed uit met teksten als:

“Onterecht dood verklaard ik ben kankerdood
Club en de chickies zijn allang getoopt
De meest spange flows komen uit me mond
de meest spange ho’s zitten aan me kont
Het is die dikzak die ze pik pakt douw hem in je mikmak
Smik smak je smakt hoe je chick smakt
klik klak laden en lossen
na dit kwakje zal je ff moeten flossen
kijk me aan gast je aandacht verslapt
pak flow vloeistof m’n negers aan de drank
negers aan de kant breng een waterclaim
baksteen zorgt voor een drank probleem
w, i, dubbel l, i, e, n je w3 die telt niet mee
dus hang je mic aan de wilgen trek je broek op
scheer je weg bedek je poepkop”

De clip is goed fout en begint met kinderen die kijken naar de animatie ‘de banale avond uren van spuit, oliebol en fles’, een tekenfilm waarin deze drie karakters door een junk worden benaderd (moesten die het niet ook al ontgelden in Watskeburt?!), die daar al gauw spijt van heeft en volledig in elkaar wordt geramd.
Nadat vader de afstandbediening heeft afgepakt en zapt naar een muziekzender, zien we de Jeugd van Tegenwoordig. En terwijl de Jeugd rapt, trekt de jeugd taggend, stelend en rellend door de stad. Op het hoogtepunt trappen de kinderen een straatmuzikant en zijn gitaar in elkaar.

“Voorjekijkendoorlopen
Wie denk je wel niet wat je bent
Wat denk je wel niet wat je doet
Voordat je kont mijn voet ontmoet”

De kinderen die de straten doortrekken doen denken aan de clip van ‘We don’t care’ van de Audio Bullys (je weet wel die met het stoere jongetje). Maar wat voor veel mensen indrukwekkender zal zijn dan de uit de hand gelopen kattenkwaad, is de lichtvoetige verwijzing naar Duitsland en haar Nazi verleden. Gehuld in Duitse voetbalshirts, staan de rappers voor de tekst JUGEND in een lettertype dat we allemaal kennen van de jaren ‘40-’45. Waar bling cultuur en urban stijlen zich kenmerken door multi-culturaliteit en taal van de straat, lijkt de Jeugd van Tegenwoordig hier vooral het laatste(?) heilig huisje omver te willen schoppen. Het woord Jugend, dat ook de achterkant van hun album ‘Parels voor de zwijnen’ siert, wordt hier op komische wijze gebruikt en afgetopt met het Duitse voetbaltenue. In Nederland is het Duitse voetbaltenue natuurlijk niet cool, en nazisme not-done, vooral onder urban jongeren.

De band wordt weleens afgedaan als een soort hiphop cabaret, alsof ze de grondleggers zijn van een nieuw genre: iets als ‘cabarap’? Maar wij kregen met het zien van de ongecensureerde versie van de clip (zoals hier ook te zien) toch spontaan zin in de reality-show van de Jeugd van Tegenwoordig, met de toepasselijke titel ‘Hard Gaan’, die binnenkort over op tv komt. Wordt waarschijnlijk het tegenovergestelde van De Bauers…

Sabine Niederer

Homepage ‘De Jeugd’: www.dejeugdvantegenwoordig.com

“My desert-island, all-time, top five most memorable split-ups, in chronological order: 1) Alison Ashworth 2)Penny Hardwick 3) Jackie Allen 4) Charlie Nicholson 5) Sarah Kendrew. These were the ones that really hurt. Can you see your name in that lot, laura? I reckon you’d sneak into the top ten, but there’s no place for you in the top five; those places are reserved for the kind of humiliations and heartbreaks that you’re just not capable of delivering.”
(Fragment uit High Fidelity, Nick Hornby 1995)

Het leukste van een nieuw jaar vind ik de lijstjes over het jaar daarvoor. Alle trends en gebeurtenissen zijn na te lezen in overzichtelijke specials, fotobijlagen, interviews met experts en toekomstvoorspellingen van de trendscouts. Het prettige van Internet is dat die lijstjes nu beter, completer en makkelijker vindbaar zijn geworden, en er worden nieuwe vragen in beantwoord. Over welke onderwerpen is er het meest geblogd? Welke filmpjes zijn het meest gedownload? Welke celebrity is het vaakst gezocht? Welke online column is het meest gelezen? Welke podcast het meest beluisterd? De lijstjes vormen een goede graadmeter om de trends van afgelopen jaar in één oogopslag te zien. Hier totaal in de geest van High Fidelity wat van mijn favoriete lijstjes met een aantal opvallende winnaars.

Blogpulse doopte 2005 om tot “The Year That Blogging Evolved” en publiceerde mijn favoriete lijst der lijstjes over de best bezochte blogs, de meest geblogde onderwerpen, de meest geciteerde nieuws features, de meest beschreven personalities (Harry Potter won het nipt van George Bush, met als goede derde Paus Johannes Paulus II). Hoewel sommige blog-critici hun vraagtekens zetten bij de kwaliteit van deze stroom aan amateur-journalistiek, biedt het fenomeen bloggen inzicht in het ‘echte nieuws’, net als overzichten van zoekopdrachten via zoekmachines als Google, en Yahoo trouwens.

De best gelezen column van 2005 was ‘Unitarian Jihad’, van Jon Caroll, waarin hij op satirische wijze ageerde tegen terrorisme en religieus fanatisme. Het meest beluisterde online audiofile was het aangrijpende interview met de burgemeester van New Orleans Ray Nagin. De meest geraadpleegde Wikipedia definities waren ‘podcast’ en ‘podcasting’ (met een grappige 5e plaats voor de term ‘wikipedia’, opgezocht in de wikipedia!). Podcasting is in 2005 al dermate ingeburgerd, dat Bureau Renkema de kans greep om te komen met de Gele Oordoppen, een award voor de slechtste podcast van 2005. Op nummer 1 van zoektermen in de zoekmachines: tsunami, die overigens eind 2004 plaatsvond. En een bijzondere Amsterdamse notering in internationale lijstjes is de vermelding van Job ‘hate buster’ Cohen in het lijstje van Helden van 2005 volgens Time Magazine.

Ook interessant blijft de (in 2005 veel bekeken) lijst van de 10 meest schadelijke boeken van de 19e en 20ste eeuw, volgens Human Events Online. Met stip op 1: het Communistisch Manifest van Karl Marx en Friedrich Engels uit 1848. Gevaarlijke jongens die communisten. (Twee was Mein Kampf van Hitler (1925-26), drie Quotations from Chairman Mao, Mao Zedong 1966. )

Dan de muzieklijstjes. Pitchforkmedia kiest als het beste album van 2005 ‘Illinois’ van Sufjan Stevens. En ze hebben een top 5 van clips die allemaal het bekijken waard zijn. Beste label volgens de kenners: Secretly Canadian. (van o.a. de op veel lijstjes hoog genoteerde band Antony & the Johnsons). Absoluut de moeite waard is de 2005 record haiku marathon van Stylus Magazine, en hun top 10 filthiest songs ever (Engelstalige songs), met op nr. 1: Sister, van Prince. Maar wat zijn muzieklijstjes zonder VPRO’s 3voor12, die met haar ‘Guinness Book Of Recordings 2005’ en ‘Koffiedikkijken 2006’ een mooie rij lijstjes van muziekkenners heeft gegenereerd.

Mark Frauenfelder, de oprichter van het immens populaire webmagazine Boing Boing (nr 1 op de lijst van 2005 meest gelezen Blogs) maakte voor LA Weekly een lijst van 5 wonderful things. Zijn nr 1 wil ik jullie niet onthouden: ‘oddio’, de afkorting van ‘odd audio’, het underground antwoord op de iTunes Music Store, bijzondere internationale muziek, vrij van digital rights management (een rel waarmee Sony overigens ook hoge ogen gooit in menig online lijstje). Zijn tip: google ‘oddio’ en er gaat een wereld aan muziek voor je open, volgens Frauenfelder zelfs een waar “smorgasbord of auditory delight”.

In de eerste week van januari werd er natuurlijk weer volop geblogd en gezocht online. De meest gebruikte zoekterm via Google is zo prachtig banaal dat ik hem zelf niet had kunnen verzinnen. Weight Watchers stond op 7, maar met stip op nummer 1 de zoekterm: ‘new year 2006’.

Geraadpleegde lijstjes voor deze column komen van:
http://3voor12.vpro.nl/
www.blogpulse.com/blogs2005
http://boingboing.net
www.bright.nl/de-gele-oordoppen
www.businessweek.com
www.forbes.com
www.google.com/press/zeitgeist.html
www.humaneventsonline.com
www.kindamuzik.net
www.laweekly.com
www.nytimes.com
http://sfgate.com/
www.stylusmagazine.com
www.time.com/time/europe/hero2005/cohen.html
www.yahoo.com en http://news.yahoo.com

En natuurlijk de lijstjes uit:
Nick Hornby (1995). High Fidelity. London: Penguin.

(Met dank aan Auke Touwslager en Theo Ploeg voor hun favoriete lijstjes)

Het Nederlandse publieke omroepbestel staat al tijden op zijn kop door de hoge bezuinigingen die het huidige cultuurbeleid met zich meebrengt. De misère in publieke omroepland wat betreft de kijk- en luistercijfers als graadmeter voor de subsidie, raakt nu ook de webredacties van de omroepen. Want ook worden nu afgerekend op bezoekcijfers (klikcijfers?), met het gevaar dat de sites worden gereduceerd tot ‘uitzending gemist’ formules (goede uitvinding, maar er kan zoveel meer) , en veredelde programmagidsen.

De omroepen doen hun best: de VPRO is al jaren een voortrekker online, bijvoorbeeld met hun populaire muzieksite 3voor12. De VARA laat tegenwoordig de uitzendingen van Mooi Weer De Leeuw na afloop van het tv-programma doorgaan op hun website. De NPS is met Xtra Small een platform gestart voor films voor mobiele telefoons, waarbij bekende regisseurs de opdracht krijgen om met en voor de mobiele telefoon een filmpje te maken. En ook de jongerenserie Fok Jou!, die om onverklaarbare redenen om 11 uur ’s avonds wordt uitgezonden, is ook voor Internet en mobiele telefoon beschikbaar.

Talloze grote bedrijven dromen natuurlijk al jaren van consumenten die op hun mobiele schermpjes televisie kijken, denk maar aan die Vodafone reclame waar een jongen enthousiast voetbal kijkt in een bushalte. En met de Sony PlaystationPortable kun je ook onderweg je favoriete televisieprogramma bekijken, als je even bent uitgegamed. Maar nieuwe ontwikkelingen hebben natuurlijk altijd een keerzijde. Op de huishoudbeurs (met thema Glamour!) werd dit jaar ondergoed verkocht tegen gevaarlijke straling van dit soort mobiele apparatuur. Er komen telkens meer klachten over de geluidsvervuiling van de openbare ruimte door het intensieve gebruik van mobiele telefoons en hun steeds geavanceerdere ringtones (de zogenaamde ‘realtones’). Op de vraag in een KLM onderzoek of mensen behoefte hadden aan mobiel bellen in het vliegtuig antwoordde dan ook een overgrote meerderheid met een ondubbelzinnig ‘nee’. Iedereen kent de ergernissen in de trein vanwege luid bellende medereizigers.

Niet zelden denken reizigers dan ook met weemoed terug aan de tijd dat je alleen van een medepassagier last had als hij/zij stiekem probeerde mee te lezen uit jouw krant. Zo’n grote krant, waar je nog voor moest betalen. Verstoord hield je de krant dan even extra scheef, of sloeg snel de pagina om, zodat de ander lekker niet meer mee kon lezen. Hoe zal dat straks gaan als iedereen tv zit te kijken op zn gameboy of mobiele telefoon? Misschien krijgen we nu wel vergelijkbare ergernissen, dat iemand naast je ontzettend z’n best doet om over je schouder mee te kijken. De sneer “Koop er lekker zelf een!” heeft in de toekomst dan wel een ander prijskaartje.

Op 19 januari 2006 vond er in het SMCS het symposium Cultural activism today: strategies of over-identification plaats, georganiseerd door de Jan van Eyck Academie Maastricht. Het programma werd geleid door het Rotterdams collectief BAVO, dat opereert op de grens van architectuur en filosofie.

BAVO opende het programma met de these van Francis Fukuyama van het einde van de geschiedenis en alle kunsten. In zijn boek The End of History and the Last Man voorspelde Fukuyama in 1992 het einde van ideologische conflicten, en de triomf van politiek en economisch liberalisme. Geëngageerde kunst en activisme vat Fukuyama vanuit dit oogpunt op als “struggle for the sake of struggle”, als een strijd tegen de goede zaak, uit verveling door de perfectie van de samenleving, “for they cannot imagine living in a world without struggle.”

Door de gelijktijdige opmars van de Third Way, een term uit de ‘social studies’ die met name door Anthony Giddens immens populair is geworden, bevindt geëngageerde kunst zich in een impasse. Het concept van de Third Way wijst erop dat ideeën van het oude ‘links’ niet meer volstaan en gedateerd zijn, terwijl ideeën van het oude ‘rechts’ steeds verder vervallen in contradicties en onjuistheden. De Third Way staat voor een nieuwe, bredere politieke agenda die ruimte biedt voor idealisme. Ruim baan voor kamerbreed idealisme in combinatie met de overtuiging dat de maatschappij toch telkens weer zal terugkeren tot het neo-liberalisme blijkt niet de meest inspirerende Zeitgeist. BAVO licht dit als volgt toe in de inleiding op het event: “Most activisms today are either too cultural (and therefore become politically harmless) or, inversely, too political (and do not stand out against the bulk of socio-political actions). This deadlock is directly related to the dominance of the Third Way ideology that holds the imagination of cultural forces in a suffocating grip” .

Opvallend genoeg is de laatste jaren de geëngageerde kunst in Nederland juist immens populair. Kunstenaars als Jeanne van Heeswijk en Martijn Engelbregt excelleren in het integreren van kunst in de maatschappij, waarbij inspraak en democratische beslissingen de boventoon voeren. BAVO noemde dit soort inspraak-kunst een nieuw genre en sprak van Tamagotchi activisme. Het gaat namelijk vaak niet verder dan de buurt een soort virtuele macht te geven door op een website te kunnen knutselen, klikken en stemmen, aldus BAVO.

Niet alleen de activistische kunst beleeft een opmars, ook het aantal seminars over dit onderwerp neemt toe. In de populaire cultuur zijn tevens tal van voorbeelden aan te wijzen van neo-activisme. Denk aan PREMtime, Milieuridders, De Keuringsdienst van Waarden, programma’s van De Nieuwe Omroep, en tal van films en videoclips waarin de consumptiemaatschappij op de hak wordt genomen.

Het seminar Cultural activism today had als doel om te kijken in hoeverre de strategie van over-identificatie zich leent voor ontworsteling aan dit Third Way-isme, dat zich volgens BAVO laat leiden door politieke correctheid
- hetzij populistisch, idealistisch, conservatief, patriottistisch, totalitair of libertijns. Het collectief meent dat er mogelijkheden liggen in de subversie van de (heersende maatschappelijke) subversiviteit. Het bood een treffend voorbeeld met het Ausländer Raus-project van de Oostenrijkse kunstenaar
Christoph Schlingensief, die tien asielzoekers in een Big Brother-huis plaatste. Kijkers konden de ‘minst Oostenrijkse’ asielzoekers naar huis stemmen. De winnaar ontving een verblijfsvergunning. De kunstenaar toonde op smakeloze wijze de asielprocedure, en jaagde daarmee zowel links als rechts Oostenrijk tegen zich in het harnas. Voor het symposium nodigde BAVO Joep van Lieshout uit, evenals Alexei Monroe, Dieter Lesage, Jens Haaning en Boris Groys.

Aan het thema van het cultureel activisme door over-identificatie voegde politiek filosoof Dieter Lesage een tweede strategie toe: die van de over-statement. De barcode-vlag die Rem Koolhaas ontwierp voor de EU , is voor Lesage het teken van zijn opvatting van politiek als product, met duidelijke behoefte aan marketingstrategieën. Koolhaas gaat volgens Lesage uit van de populariteit van de markt, en probeert ook voor links intellectualisme (voor wie Koolhaas als een voorbeeld geldt), het neo-liberalisme populair te maken door de markt te esthetiseren. Lesage spreekt als hij het over Koolhaas heeft van ‘Globoisie’, de wereldburger met Prada handtas, en ‘Digitarians’, het fictieve glamourproletariaat dat ‘precarious labour’ combineert met een dure smaak. Lesage voerde voor de ‘strategies of over-statement’ het voorbeeld op van de curatoren (o.l.v. Okwui Enwezor) van Documenta XI, ook wel kritisch TJ’s (theory jockeys) genoemd vanwege hun “kritiekloos samplen van allerhande hippe theorie”, hetgeen Lessage tevens aanduidde met “academisch creools”.

Vervolgens werd de film Pulverous (2003) van Aernout Mik vertoond, een vervolg op de performance In Two Minds (2003). Glazig en verward vernielen ogenschijnlijk psychiatrisch patiënten de voorraden en inboedel van een supermarkt. De vertoning was zo slecht (beeld draaide weg aan zijkanten, beam was niet sterk genoeg) dat een dergelijk werk onmogelijk tot zijn recht komt in deze setting, ook niet met begeleidend statement van BAVO.
Beter gekozen was de presentatie van de Deense kunstenaar Jens Haaning, die het eenvoudigst te typeren is als de pionier van de supermarktoorlog.

Joep van Lieshout sprak tenslotte over nieuwe manieren om mensen uit te buiten. Zijn oudere welbekende projecten (zoals AVL-ville) verbleken bij zijn nieuwste en meest grimmige project. Van Lieshout maakte een ontwerp voor een totaal zelfbedruipend werkkamp/call centre voor 200.000 personen, dat als doel heeft om zoveel mogelijk geld te verdienen. Het kamp staat stijf van de regels: werknemers werken 7 uur in het call centre, en aansluitend 7 uur op het land of in andere ondersteunende activiteiten. Het terrein bevat boerderijen, bordelen, etc. Het zou de grootste nederzetting zijn met nul energieverbruik en de minste kooldioxide-uitstoot. De geschatte winst zou komen op 7,5 miljard euro per jaar. (Dit zou betekenen dat de nederzetting de rijkste kunstinstelling zou hebben volgens de 1%-regeling met een budget van maar liefst 750.000 euro per jaar.)

De kunstenaars en theoretici die op deze dag aan het woord kwamen, liepen ver uiteen in benadering. De kunstenaars bleken opvallend pragmatisch in hun aanpak. Wellicht had Bas Heijne gelijk in zijn essay Engagement – Welk engagement? , waarin hij stelt dat kunstenaars niet moeten proberen politiek te zijn of zich via de politiek moet engageren. In tijden van entertainment is de rol van de kunstenaar immers verschoven naar de periferie. Heijne ziet de opmars van het logo als het symbool van “zowel dat economische totalitarisme als die doelbewuste vervlakking van ons bewustzijn” en ziet als taak van de kunstenaar om deze vervlakte werkelijkheid weer nieuw leven in te blazen, en wel met de kracht van verbeelding. Die verbeeldingskracht sluit mooi aan bij de voorbeelden die Cultural activism today toonde. Geen inspraak om de inspraak, maar politiek als product, musea als prijsstunters en kunstenaars als kampbeulen.

On January 19, 2006 the symposium Cultural Activism Today: Strategies of over-identification was organised by the Jan van Eyck Academie Maastricht, in the SMCS. The programme was led by BAVO, a Rotterdam-based collective that studies architecture and urban planning through philosophy and psychoanalysis. BAVO opened the programme with citing the thesis on the end of history and all arts by Francis Fukuyama. In his book The End of History and the Last Man (1992), Fukuyama predicted the end of ideological conflicts and the triumph of political and economic liberalism. From this perspective, Fukuyama considered socially engaged art and activism as “struggle for the sake of struggle.” Out of sheer boredom with the perfection of society, artists and activists struggle against the good, “for they cannot imagine living in a world without struggle.”1

BAVO asserts that socially engaged art has reached an impasse with the rise of the Third Way, a concept made popular by the social theorist Anthony Giddens. The Third Way is a rejection of what is considered as outdated left-wing ideals as well as right-wing sensationalism and inaccuracy. It stands for a broader political agenda that gives voice to idealists and activists. From this viewpoint, the current zeitgeist could be characterized as: Make way for idealism, but remember that society will always return to neo-liberalism! This could mean a dead end for activism or socially engaged art. In the introduction to the event, Bavo states that: “Most activisms today are either too cultural (and therefore become politically harmless) or, inversely, too political (and do not stand out against the bulk of socio-political actions). This deadlock is directly related to the dominance of the Third Way ideology that holds the imagination of cultural forces in a suffocating grip”2.

Notably, over recent years, socially engaged art in the Netherlands has become hugely popular. Artists like Jeanne van Heeswijk and Martijn Engelbregt stand out in integrating art into society, where equal input and democratic decisions prevail. BAVO calls this type of ‘input-art’ a new genre, and speaks of Tamagotchi activism. According to BAVO its impact often doesn’t extend allowing the local people to play about on a website, clicking and voting, and thus nourishing their neighbourhood.
And it isn’t only activist art that is flourishing in the Netherlands; the number of seminars on the subject is increasing.3 Furthermore, Dutch popular culture shows numerous examples of neo-activism such as PREMtime, Milieuridders, De Keuringsdienst van Waarden, as well as films and music videos ridiculing consumer society.

The seminar Cultural Activism Today was aimed at finding out the extent to which the over-identification strategy lends itself to shake off this Third Way-ism that, according to BAVO, is led by political correctness be it populist, idealist, conservative, patriotic, totalitarian or free-thinking. The collective is of the opinion that there is potential in the subversion of (the prevailing social) subversity. BAVO offers a striking example with the Ausländer Raus project by Austrian artist Christoph Schlingensief, who placed ten asylum seekers in a Big Brother house. Viewers could vote on the ‘least integrated’ Austrian asylum seekers, sending them home. The winner was awarded a residence permit. The artist presented the asylum procedure in a tasteless fashion, antagonising both left and right wing Austria. For the symposium, BAVO invited Joep van Lieshout, Alexei Monroe, Dieter Lesage, Jens Haaning and Boris Groys.

Political philosopher Dieter Lesage adds a second strategy to the theme of cultural activism through over-identification: that of the overstatement. Lesage states that the barcode flag Rem Koolhaas developed for the EU4 demonstrates his understanding of politics as product in need of marketing strategies. According to Lesage, Koolhaas works from the premise of the popularity of the market. Lesage states that by aestheticising the market, Koolhaas tries to make neo-liberalism popular for left-wing intellectuals, to whom Koolhaas is an example. When talking about Koolhaas, Lesage speaks of ‘Globoisie’, the global citizenry carrying a Prada handbag, and ‘Digitarians’, the fictional glamour proletariat that combines ‘precarious labour’ with lavish taste.5 For the ‘strategies of over-statement’ Lesage presented the example of the curators (headed by Okwui Enwezor) of Documenta XI, also critically dubbed TJs (theory jockeys) because of their ‘criticless sampling of all types of hip theory”, which Lesage also referred to as “academic creole”.

Next, the film Pulverous (2003) by Aernout Mik was shown, a follow-up to the performance In Two Minds (2003). Glassy-eyed and confused, what looked like psychiatric patients destroy the stock and contents of a supermarket. The poor quality of the screening and the particular conference setting did not do justice to the work, despite the accompanying statement by BAVO. Better chosen was the presentation of the Danish artist Jens Haaning, who could be typecast simplistically as the pioneer of the supermarket price war.6

Finally, Joep van Lieshout discussed new ways of exploiting people. His older, well-known projects (like AVL-ville) pale beside his latest, grimmest endeavour. Van Lieshout created a design for a completely self-reliant work camp/call centre for 200,000 persons, aimed at making maximum profit. The camp is governed by innumerable regulations: employees work for seven hours in the call centre followed by another seven hours on the land or in other supporting activities. The grounds include farms, brothels and so on. It is the largest settlement with zero energy use and the lowest CO2 emissions. The estimated profits would total some 7.5 billion a year. (Which would mean that the settlement would have the wealthiest art institution according to the Dutch 1% scheme, with a budget of at least 750,000 per annum.)

The artists and theorists who spoke during the seminar had very different approaches. The artists took a strikingly pragmatic approach, compared to the theoretical approach of the organisation. Bas Heijne was probably right when, in his essay Engagement – Which engagement?7, he argues that artists shouldn’t attempt to be political. In the age of entertainment, the role of the artist has, after all, been relegated to the periphery. Heijne sees the dawn of the logo culture as the symbol of “both economic totalitarianism and the deliberate numbing of our consciousness” and believes it is up to the artist to reinvigorate this banal reality with the powers of the imagination. These imaginative powers fit in perfectly with the examples presented by Cultural activism today. No input for the sake of it, but politics as product, museums as discount outlets and artists as camp commandants.